Rihkusilmmuhus

Jos leat šaddan rihkkosa gillájeaddjin, ilmmut ášši bolesii. Ilmmuhus galgá dahkkojuvvot nu jođánit go vejolaš, vai boles sáhttá álkibut čilget rihkkosa. Ilmmuhusa sáhttá dahkat rihkosbáikái boahtán bolespatrullii, mannamiin bolesstašuvdnii dehe telefuvnnain, rávdnjeboasttain dehe fáksain.

Ilmmuhusa sáhttá dahkat man beare bolesstašuvnnas ja dan sáhttá dahkat maid muhtin eará gillájeaddji ovddas. Jos rihkkosis leat vihtanat, de sin oktavuohtadieđuid gánnáha čállit muitui.

Boles registrere rihkosilmmuhussii dáhpáhusaid ovdáneami sihke áššáiosolaččaid ja vihtaniid persovdnadieđuid.

Jos rihkkosis leat šaddan váttut, de gánnáha mannat doaktárii nu jođánit go vejolaš. Doaktáraduođaštusa sáhttá dárbbašit riektegeavvamis dehe ozadettiin buhtadusa ovdamearkkadihte dáhkádusfitnodagas dehe Stáhtakantuvrras. Jos jearaldat lea seksuála veahkaválddis, de ii galgga basadit iige molsut biktasiid ovdal go lea mannan doaktárii.

Jos gažaldat lea viessogaikumis, de luottaid ii galgga čorget ovdal go bolesat leat boahtán.

Rihkkosa čilgedettiinis boles jearrá, gáibidago gillájeaddji rihkosdahkkái ráŋggaštusa. Jos gillájeaddji dán muttos ilmmuha, ahte ii gáibit ráŋggaštusa dehe maŋŋel geassá eret juo iežas ovddidan gáibádusa, de son sáhttá massit vuoigatvuođas čuoččáldahttit ášši maŋŋel. Dát lea dehálaš diehtit dan várás, ahte sivaheaddji mearrida guođđit áššáskuhttitkeahttá áššis.

Áššeoamasteaddjerihkkosat leat dakkár rihkkosat, maid boles dutká dušše dalle, jos gillájeaddji gáibida dahkkái ráŋggaštusa. Dákkárat leat earret eará rávesolbmui čuohcán láivves illásteapmi ja livkaleapmi. Jos áššeoamasteaddjerihkkosa gillájeaddji rievdada oainnus iige hálitge dahkkái ráŋggaštusa, de boles heaitá juo iežas álggahan dutkama.

Eanas rihkkosiin leat virggálaš áššáskuhttima vuollásaš rihkkosat, maid boles dutká álohii go oažžu dain dieđu. Ovdamearkkadihte illásteamit ja nissonrihpamat leat virggálaš áššáskuhttima vuollásaš rihkkosat maid dalle, go dat leat dáhpáhuvvan ruovttus dehe dahkkin lea bearašlahttu.

Ovdadutkan

Boles galgá doaimmahit ovdadutkama, jos eahpiduvvo, ahte lea dáhpáhuvvan rihkus. Ovdadutkamis boles čilge, mii lea dáhpáhuvvan, geat leat ášši oassebealit sihke mat leat rihkkosis čuvvon vahágat. Jos boles ii doaimmat ovdadutkama, de rihkkosa gillájeaddjái galgá das ilmmuhit.

Boles gohčču rihkkosa gillájeaddji áššeoamasteaddjin dárbbu mielde dutkamii. Jos dutkama áigemearri ii heive, ođđa áiggis sáhttá ráđđádallat ášši dutki bolesiin. Ovttageardánis ja čielga áššiin boles sáhttá gažadit maid telefuvnna bakte.

Dutkamis ja maŋŋel riektegeavvamis gillájeaddji galgá muitalit buot, mii gullá áššái ja hupmat eandalii duođaid. Jos dutkama maŋŋel boahtá millii juoga, mii gullá áššái, de gánnáha váldit oktavuođa bolesii.

Go ovdadutkanbeavdegirji lea gárvánan, de boles sádde dan sivaheaddjái. Gillájeaddjis áššeoamasteaddjin, seamma go rihkkosis eahpiduvvon olbmos, lea riekti oažžut beavdegirjjis nuvttá kopiija. Jos gillájeaddji ii hálit oktavuohtadieđuidis šaddat eahpidanvuloža dihtui, son sáhttá gieldit daid merkema beavdegirjái.

Láivves dáhpáhusain, ovdamearkkadihte livkaleamis ja láivves illásteamis boles sáhttá áššeoamasteaddji miehtamiin addit eahpidanvuložii sáhku, man sivaheaddji nanne. Dalle ovdadutkanbeavdegirji ii vealtakeahttá ráhkaduvvo.

Vahátbuhtadusgáibádusat

Rihkkosa dahkki lea geatnegahtton buhtadit iežas dagahan vahágiid. Vahágiin ferte ilmmuhuvvot bolesii, seamma ládje das, gáibidago dahkkis buhtadusaid. Buhtadusa sáhttá gáibidit ovdamearkkadihte cuovkanan dehe láhppon opmodagas, dálkkas- ja doaktáragoluin, illásteami dagahan gibus ja searggahagas sihke vuoiŋŋalaš gillámušas.

Vahága meari sáhttá čujuhit go buktá ovdan guittiid dain goluin, maid rihkus lea dagahan. Maiddái dáhkádusa iežasvástuoasis sihke ášši čilgemii gullevaš vejolaš mátkegoluin galgá seailluhit duhtošiid, daningo dáin sáhttá gáibidit buhtadusa rihkkosa dahkkiin.

Sivaheaddji sáhttá buktit ovdan rihkkosa gillájeaddji buhtadusgáibádusa rievttis, jos dat lea čielggas ja vuđoštallojuvvon. Jos gillájeaddji hálida sivaheaddji buktit ovdan buhtadusgáibádusa, de áššis gánnáha ilmmuhit bolesii juo ovdadutkamis.
Jos sivaheaddji ii ovddit buhtadusgáibádusa, de son galgá ilmmuhit das gillájeaddjái čálalaččat. Dalle gillájeaddji sáhttá ieš ovddidit gáibádusa. Barggu sáhttá gillájeaddji ovddas dikšut maid eará olmmoš.

Áššáskuhttinvihkkehallan

Go sivaheaddji lea ožžon bolesis ovdadutkanbeavdegirjji, de son mearrida čuoččáldahttágo ášši dehege das, dolvojuvvogo ášši duopmostuolu gieđahallamii.

Jos rihkkosii eai ovdamearkkadihte gávdno duođaštusat, rihkus lea unni dehe áššis lea sohppojuvvon, de sivaheaddji sáhttá guođđit áššáskuhttitkeahttá. Jos gillájeaddji lea ju ovdadutkamis ilmmuhan gáibidit ráŋggaštusa, de son sáhttá čuoččáldahttit ášši ieš, vaikko sivaheaddji ii čuoččáldahtálege ášši.

Soabahallan

Rihkusáššiid sáhttá soabahallat, jos sihke gillájeaddji ja eahpidanvuloš miehtaba dasa. Soabahallan lea álohii eaktodáhtolaš, ja dan sáhttá maid hálus mielde heaitit gaskan. Skuvlejuvvon, eaktodáhtolaš soabahallit rávvejit rihkosáášši oassebeliid soabahallat. Soabahallama boađus sáhttá leat ovdamearkkadihte ándagassii bivdin, ruđalaš buhtadus dehe bargobuhtadus. Áššis ráhkaduvvo člalaš soahpamuš.

Soabahallamis oažžu lassidieđuid ovdamearkkadihte bolesis. Rihkosášši sáhttá gieđahallojuvvot duopmostuolus, vaikko dáhpáhus livččiige soabahallojuvvon.

Riektegeavvan

Riektegeavvamis áššáiosolaččat leat gillájeaddji áššeoamasteaddjin ja dasa lassin sivaheaddji ja áššáskuhtton olmmoš. Gearretriekti gohčču dábálaččat buot áššáiosolaččaid ja vihtaniid riektegeavvamii. Gohččumis boahtá ovdan, galgágo gieđahallamis leat mielde persovnnalaččat. Riektegeavvama sáhttá šaddat sirdit, jos muhtin báikke nala persovnnalaččat gohččojun olbmuin váilu.

Áigedávvvalii ja eará riektegeavvama geavatlaš áššiin sáhttá ovdal riektegeavvama ságastallat gearretrievtti bargiiguin sihke sivaheddjiin dehe su čálliin. Riektečoakkámat leat olbmuide rahpasat, muhto duopmostuollu sáhttá ovdamearkkadihte seksuálarihkkosiin gieđahallat ášši muhtin oassái dehe ollásit guldaleddjiid haga dehege giddejuvvon uvssaiguin. Dán sáhttá bivdit gearretduopmáris.

Jos duopmostuollu geatnegahttá gillájeaddji persovnnalaččat boahtit čoakkámii, de sutnje máksojuvvo beaiveruhta sihke buhtadus mátkegoluin ja massojuvvon dietnasiin. Jos čoakkámis báhcá eret almmá lágalaš eastaga haga, de duopmostullu sáhttá dubmet sáhku. Lágalaš eastta leat ovdamearkkadihte báikki nala boahtima easti buozalmasvuohta, man galgá maŋŋel duođaštit doaktáraduođaštusain. Eastagis ferte ilmmuhit duopmostullui nu árrat go vejolaš.

Dieđu riektegeavvamis oažžu ovdamearkkadihte Internetas čujuhusas www.oikeus.fi sihke vuoigatvuohtaministeriija Rihkosášši giedahallan gearretrievttis –diedihangihppagis.

Duopmu ja das váidin

Gearretriekti cealká duomu dakkaviđe čoakkáma maŋŋel dehe dat ilmmuha goas duopmu addojuvvo.

Gearretrievtti duomus sáhttá váidit hoavvariektái. Jos lea duhtameahttun dupmui, das galgá ilmmuhit gearretriektái vahku sisa duomus. Váidingirji galgá guđđojuvvot gearretriektái 30 beaivve siste duomus. Rávvagat váidima ráhkadeamis leat gearretrievtti duomu čuovusin.